1. Từ công cụ chính sách đến cơ chế thị trường: Bản chất của thị trường Carbon

Trong các công cụ chính sách khí hậu, thị trường carbon được xem là cơ chế có khả năng tạo ra “kỷ luật kinh tế” đối với phát thải. Thay vì chỉ dựa vào các quy định hành chính, thị trường carbon gắn chi phí phát thải với quyết định sản xuất – kinh doanh của doanh nghiệp, qua đó tạo động lực nội sinh để giảm phát thải.

Theo The Sustainable Development Goals Report 2025, hiện có hơn 70 cơ chế định giá carbon đang vận hành, bao phủ khoảng 23% tổng lượng phát thải toàn cầu. Điều này phản ánh xu hướng chuyển dịch từ các cam kết tự nguyện sang các công cụ thị trường có tính ràng buộc cao hơn.

Tuy nhiên, điểm cốt lõi của thị trường carbon không nằm ở việc “mua bán tín chỉ”, mà ở khả năng định giá phát thải một cách đáng tin cậy. Nếu giá carbon không phản ánh đúng chi phí môi trường, thị trường sẽ mất hiệu quả.

Thị trường Carbon không phải là một thị trường tài chính đơn thuần, mà là cơ chế định giá phát thải dựa trên độ tin cậy của dữ liệu.

2. Việt Nam: Từ thiết kế chính sách đến kiến tạo hạ tầng thị trường

Trong giai đoạn 2022–2026, Việt Nam đã có bước chuyển quan trọng từ xây dựng chính sách sang thiết lập hạ tầng vận hành thị trường carbon.

Khung pháp lý hiện nay được hình thành trên ba trụ cột:

• Khung điều hành phát thải: Nghị định 06/2022 (sửa đổi 2025, hợp nhất 2026) quy định kiểm kê khí nhà kính, giảm phát thải và hệ thống MRV 
• Hạ tầng thị trường: Nghị định 29/2026/NĐ-CP quy định về sàn giao dịch carbon trong nước 
• Hệ thống đăng ký: Thông tư 11/2026/TT-BNNMT thiết lập hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch và tín chỉ carbon 

Điểm quan trọng là ba cấu phần này đã được kết nối với nhau: dữ liệu kiểm kê khí nhà kính (MRV) trở thành đầu vào cho hệ thống đăng ký, và từ đó được sử dụng trong giao dịch trên thị trường.

Điều này cho thấy Việt Nam không chỉ “xây dựng thị trường” về mặt hình thức, mà đang từng bước thiết lập một hệ sinh thái carbon hoàn chỉnh.

Việt Nam đang chuyển từ tư duy chính sách sang tư duy hệ thống trong phát triển thị trường carbon.

3. Cơ hội: Tái cấu trúc nguồn lực và nâng cấp năng lực cạnh tranh

Thị trường carbon không chỉ là công cụ môi trường, mà còn là công cụ phân bổ lại nguồn lực trong nền kinh tế.

Thứ nhất, về tài chính, theo Viet Nam SDG Investor Map 2022, các lĩnh vực liên quan đến SDGs – đặc biệt là năng lượng tái tạo, hạ tầng và nông nghiệp bền vững – có tiềm năng đầu tư lên tới hàng chục tỷ USD. Thị trường carbon có thể trở thành kênh huy động vốn bổ sung cho các lĩnh vực này thông qua việc tạo giá trị kinh tế từ giảm phát thải.

Thứ hai, về thương mại quốc tế, các cơ chế như CBAM của Liên minh châu Âu đang làm thay đổi luật chơi. Doanh nghiệp xuất khẩu không chỉ cạnh tranh về giá và chất lượng, mà còn phải cạnh tranh về “cường độ carbon”. Trong bối cảnh đó, thị trường carbon trong nước có thể giúp doanh nghiệp:

• Tối ưu chi phí tuân thủ 
• Chủ động quản trị phát thải 
• Tránh bị đánh thuế carbon ở thị trường nhập khẩu 

Thứ ba, về tái cấu trúc doanh nghiệp, việc gắn chi phí phát thải với hoạt động sản xuất buộc doanh nghiệp phải xem xét lại mô hình vận hành, từ công nghệ đến quản trị năng lượng.

Thị trường Carbon không chỉ giảm phát thải, mà còn tái phân bổ nguồn lực và tái cấu trúc năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

4. Thách thức: Khoảng cách giữa thiết kế thị trường và năng lực vận hành

Mặc dù khung pháp lý đã được thiết lập, thách thức lớn nhất của Việt Nam nằm ở năng lực vận hành thị trường.

Thứ nhất, vấn đề dữ liệu. Theo báo cáo SDGs 2025, khoảng 30% chỉ tiêu toàn cầu thiếu dữ liệu, và điều này cũng phản ánh tại Việt Nam. Dữ liệu phát thải của nhiều doanh nghiệp chưa được đo lường trực tiếp, mà vẫn dựa vào ước tính, làm giảm độ tin cậy của hệ thống.

Thứ hai, hệ thống MRV (đo đạc – báo cáo – thẩm định) vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Nếu không đảm bảo tính minh bạch và kiểm chứng, thị trường sẽ thiếu niềm tin.

Thứ ba, năng lực doanh nghiệp còn hạn chế. Phần lớn doanh nghiệp Việt Nam là doanh nghiệp nhỏ và vừa, chưa có hệ thống quản trị phát thải, chưa quen với các cơ chế thị trường carbon.

Thứ tư, thể chế vận hành thị trường còn mới. Các vấn đề như phân bổ hạn ngạch, cơ chế giao dịch, kiểm soát gian lận… đòi hỏi thời gian để hoàn thiện.

Rủi ro lớn nhất của thị trường carbon không nằm ở thiết kế, mà ở khả năng vận hành thực tế.

5. Vai trò của doanh nghiệp: Từ đối tượng tuân thủ đến chủ thể thị trường

Trong giai đoạn đầu, doanh nghiệp thường nhìn thị trường carbon như một nghĩa vụ tuân thủ. Tuy nhiên, về dài hạn, doanh nghiệp sẽ trở thành chủ thể trung tâm của thị trường này.

Doanh nghiệp không chỉ: báo cáo phát thải; nhận hạn ngạch mà còn có thể: giao dịch tín chỉ; đầu tư vào dự án giảm phát thải; tối ưu chi phí thông qua chiến lược carbon. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải chuyển từ tư duy “tuân thủ” sang tư duy “chiến lược carbon”.

Doanh nghiệp nào coi carbon là chi phí sẽ bị động, doanh nghiệp nào coi carbon là tài sản sẽ có lợi thế.

6. Kết luận: Thị trường carbon là bài toán hệ thống, không phải công cụ đơn lẻ

Thị trường tín chỉ carbon tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn hình thành với nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ. Tuy nhiên, để thị trường này vận hành hiệu quả, cần có sự đồng bộ giữa:

• Dữ liệu (kiểm kê khí nhà kính) 
• Thể chế (quy định và giám sát) 
• Doanh nghiệp (năng lực thực thi) 

Trong bối cảnh Việt Nam cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, thị trường carbon sẽ không chỉ là một công cụ hỗ trợ, mà là một cấu phần trung tâm của chiến lược phát triển.

Thị trường carbon sẽ thành công không phải vì được ban hành, mà vì được vận hành hiệu quả như một hệ thống kinh tế thực sự.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

• • The Sustainable Development Goals Report 2025, United Nations 
  • Viet Nam SDG Investor Map 2022, UNDP 
  • Luật Bảo vệ môi trường 2020 và các sửa đổi đến 2025, Quốc hội Việt Nam 
  • Nghị định 06/2022/NĐ-CP; Nghị định 119/2025/NĐ-CP; VBHN 40/2026, Chính phủ 
  • Nghị định 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon 

• Thông tư 11/2026/TT-BNNMT quy định quản lý, vận hành Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ các-bon