I. QUẢN TRỊ STAKEHOLDER – YÊU CẦU TẤT YẾU TRONG BỐI CẢNH CẢI CÁCH QUẢN LÝ DỰ ÁN CÔNG
Trong khoa học quản lý, stakeholder luôn được xem là một trong những nhân tố quyết định thành công của dự án. Freeman (1984) định nghĩa stakeholder là mọi cá nhân hoặc nhóm có thể ảnh hưởng hoặc bị ảnh hưởng bởi việc đạt được mục tiêu của tổ chức. Tiếp cận hiện đại của Viện Quản lý Dự án Hoa Kỳ (PMI, 2021) còn mở rộng hơn, coi stakeholder là một cấu phần trung tâm của hệ sinh thái dự án, bao gồm các đối tượng có quyền lợi, nghĩa vụ hoặc chịu tác động trực tiếp lẫn gián tiếp.
Trong lĩnh vực quản lý công, đặc biệt là các dự án sử dụng vốn ngân sách hoặc triển khai theo phương thức PPP, stakeholder mang tính đa tầng và phức hợp hơn so với khu vực tư. Bên cạnh cơ quan nhà nước, còn có nhà đầu tư, đơn vị tư vấn, cộng đồng dân cư, đối tượng bị thu hồi đất, báo chí, các tổ chức xã hội – nghề nghiệp, chuyên gia độc lập và không ít nhóm lợi ích đặc thù. Mỗi chủ thể tác động đến dự án theo cách khác nhau, thậm chí xung đột với nhau trong lợi ích và kỳ vọng.
Bối cảnh pháp lý Việt Nam giai đoạn 2024–2025 càng khẳng định vai trò thiết yếu của quản trị stakeholder. Luật Đầu tư công 2024 (10/2024/QH15) quy định rõ trách nhiệm công khai thông tin, tham vấn đối tượng bị ảnh hưởng và đánh giá tác động xã hội. Luật PPP 2020, dù đã được điều chỉnh bởi một số luật sau này, vẫn duy trì yêu cầu minh bạch hóa thông tin và tăng cường sự tham gia của cộng đồng vào quá trình ra quyết định. Đặc biệt, Nghị định 29/2021/NĐ-CP xác lập cơ chế giám sát – đánh giá đầu tư, bao gồm cả giám sát cộng đồng, và Luật Thanh tra 2025 tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan công quyền.
Như vậy, trong quản trị dự án công hiện nay, quản trị stakeholder vừa là yêu cầu pháp lý, vừa là công cụ quản trị rủi ro, vừa là nguyên tắc quản trị công tốt (good governance). Bài viết này hệ thống hóa quy trình 5 bước quản trị stakeholder, phù hợp với chuẩn mực quốc tế và cập nhật theo khung pháp lý Việt Nam mới nhất.
II. 5 BƯỚC QUẢN TRỊ STAKEHOLDER TRONG DỰ ÁN CÔNG
Bước 1. Nhận diện stakeholder
Việc nhận diện đầy đủ các bên liên quan là điều kiện tiên quyết để xây dựng chiến lược quản trị phù hợp. Trong dự án công, stakeholder bao gồm:
- Cơ quan nhà nước đa cấp: Bộ, UBND tỉnh/thành phố, sở ngành, các cơ quan thẩm định và ban quản lý dự án.
- Doanh nghiệp và nhà đầu tư PPP.
- Người dân và cộng đồng bị tác động: đặc biệt trong các dự án thu hồi đất, tái định cư hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng đất.
- Nhà thầu tư vấn, thiết kế, giám sát, thi công.
- Tổ chức chính trị – xã hội, báo chí và các nhóm giám sát độc lập.
Theo Luật Đầu tư công 2024, việc nhận diện stakeholder gắn liền với công khai thông tin dự án và đánh giá tác động xã hội ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư. Điều này giúp dự báo rủi ro và chuẩn bị cơ chế phối hợp giữa các chủ thể liên quan.
Bước 2. Phân tích mức độ ảnh hưởng và kỳ vọng của stakeholder
Việc nhận diện phải đi kèm phân tích sâu về quyền lực, lợi ích, mức độ ảnh hưởng, kỳ vọng, khả năng hợp tác và rủi ro tiềm ẩn của từng nhóm stakeholder. Các mô hình phân tích phổ biến gồm:
- Ma trận Quyền lực – Quan tâm (Power–Interest Grid).
- Phân tích mức độ ảnh hưởng – tác động xã hội.
- Đánh giá rủi ro chính sách và rủi ro truyền thông.
Theo Luật PPP 2020, báo cáo nghiên cứu khả thi phải đánh giá tác động của dự án lên cộng đồng và xác định bên hưởng lợi – bên chịu thiệt hại. Điều này cho phép cơ quan chủ trì ưu tiên những nhóm có tác động lớn hoặc rủi ro cao trong giai đoạn tham vấn.
Bước 3. Lập kế hoạch quản trị stakeholder
Kế hoạch quản trị stakeholder là tài liệu thể hiện chiến lược tiếp cận từng nhóm, bao gồm:
- Mục tiêu và thông điệp chính,
- Cơ chế truyền thông và tham vấn,
- Quy trình tiếp nhận – xử lý phản ánh,
- Quy trình phối hợp liên ngành,
- Lộ trình họp dân, hội nghị, đối thoại,
- Hệ thống đo lường mức độ đồng thuận.
Nghị định 29/2021/NĐ-CP yêu cầu cơ quan chủ đầu tư xây dựng kế hoạch giám sát – đánh giá đầu tư ngay từ đầu, trong đó có giám sát cộng đồng, thể hiện rõ trách nhiệm cung cấp thông tin và phản hồi của chủ đầu tư. Kế hoạch này trở thành căn cứ để triển khai các hoạt động tương tác và giám sát minh bạch.
Bước 4. Tương tác, tham vấn và truyền thông với stakeholder
Tương tác không chỉ là cung cấp thông tin, mà là quá trình đối thoại hai chiều để:
- Chia sẻ thông tin dự án,
- Tiếp nhận phản hồi,
- Giải quyết xung đột,
- Tăng cường sự đồng thuận xã hội.
Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, việc tham vấn cộng đồng là bắt buộc với các dự án có nguy cơ tác động tiêu cực về môi trường. Các phương thức tương tác bao gồm:
- Họp tham vấn cộng đồng,
- Hội nghị chuyên gia,
- Đối thoại nhóm nhỏ với đối tượng bị ảnh hưởng cao,
- Công bố thông tin trên cổng thông tin điện tử,
- Cơ chế phản hồi trực tuyến hoặc qua đầu mối điều phối.
Tại dự án PPP, Luật PPP 2020 nhấn mạnh trách nhiệm công khai thông tin và tiếp nhận ý kiến người dân trước khi phê duyệt.
Bước 5. Giám sát, đánh giá và điều chỉnh chiến lược quản trị stakeholder
Giám sát và đánh giá là quá trình theo dõi phản ứng của stakeholder để kịp thời điều chỉnh phương pháp tiếp cận. Các nội dung chính gồm:
- Giám sát cộng đồng theo Nghị định 29/2021/NĐ-CP,
- Đánh giá mức độ hài lòng và mức độ ủng hộ của người dân,
- Theo dõi rủi ro truyền thông và dư luận xã hội,
- Xử lý khiếu nại – tố cáo theo Luật Thanh tra 2025,
- Báo cáo giám sát – đánh giá đầu tư theo Luật Đầu tư công 2024.
Việc điều chỉnh chiến lược quản trị stakeholder giúp nâng cao tính linh hoạt, hạn chế xung đột và tăng khả năng hoàn thành dự án đúng tiến độ – chất lượng.
III. HƯỚNG ĐẾN QUẢN TRỊ CÔNG HIỆN ĐẠI, MINH BẠCH VÀ DỰA TRÊN BẰNG CHỨNG
Quản trị stakeholder trong dự án công không chỉ giúp giảm rủi ro xung đột và nâng cao sự đồng thuận xã hội, mà còn góp phần tăng hiệu quả sử dụng vốn nhà nước, cải thiện tính minh bạch và củng cố niềm tin của người dân vào cơ quan công quyền. Trong bối cảnh yêu cầu cải cách thủ tục, tăng cường trách nhiệm giải trình và hoàn thiện khung pháp lý đang diễn ra mạnh mẽ, việc áp dụng quy trình 5 bước quản trị stakeholder theo chuẩn quốc tế, kết hợp với quy định pháp lý hiện hành, là hướng đi tất yếu để xây dựng các dự án công bền vững và mang lại giá trị xã hội cao.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
- Freeman, R. E. (1984). Strategic Management: A Stakeholder Approach. Pitman Publishing.
- Project Management Institute (PMI). (2021). PMBOK® Guide – 7th Edition.
- Quốc hội Việt Nam (2024). Luật Đầu tư công (10/2024/QH15).
- Quốc hội Việt Nam (2020). Luật Đầu tư theo phương thức PPP, đã được sửa đổi, bổ sung bởi các luật liên quan.
- Quốc hội Việt Nam (2020). Luật Bảo vệ môi trường.
- Chính phủ Việt Nam (2021). Nghị định 29/2021/NĐ-CP về quản lý, giám sát và đánh giá đầu tư.
- Quốc hội Việt Nam (2024). Luật Đất đai (sửa đổi).
- Quốc hội Việt Nam (2025). Luật Thanh tra (84/2025/QH15).
