I. KHI “TỔNG TÀI SẢN” KHÔNG CÒN LÀ CÂU TRẢ LỜI CHO GIÁ TRỊ DOANH NGHIỆP

Không ít hồ sơ thẩm định giá doanh nghiệp vẫn được lập theo thói quen:
liệt kê – cộng gộp – điều chỉnh, rồi kết luận. Cách làm này có thể “đủ số”, nhưng không đủ chuẩn mực trong bối cảnh hệ chuẩn mực mới đã có hiệu lực.

Trong bài viết tổng quan “6 nhóm sai lầm phổ biến khi thẩm định giá theo chuẩn mực mới – Cách phòng tránh trong hồ sơ thẩm định giá thực tế”, nhóm sai lầm liên quan đến thẩm định giá doanh nghiệp và tài sản vô hình được nhận diện là nhóm rủi ro cao. Lý do nằm ở chỗ: doanh nghiệp và tài sản vô hình được định giá dựa trên kỳ vọng lợi ích kinh tế trong tương lai, nên cực kỳ nhạy cảm với giả định, phương pháp và cách giải trình.

Các chuẩn mực ban hành theo Thông tư 36/2024/TT-BTC (Thẩm định giá doanh nghiệp) và Thông tư 37/2024/TT-BTC (Thẩm định giá tài sản vô hình) của Bộ Tài chính đã đặt lại “luật chơi”: giá trị không đến từ tài sản đang có, mà từ khả năng tạo lợi ích kinh tế có thể chứng minh.

II. BẢN CHẤT CỦA CHUẨN MỰC THẨM ĐỊNH GIÁ DOANH NGHIỆP VÀ TÀI SẢN VÔ HÌNH

1. Đối với thẩm định giá doanh nghiệp

Chuẩn mực yêu cầu làm rõ:

• Đối tượng thẩm định (toàn bộ doanh nghiệp, vốn chủ sở hữu hay lợi ích kinh tế cụ thể);
• Giả định hoạt động liên tục;
• Mối quan hệ giữa mô hình kinh doanh – dòng tiền – rủi ro.

Doanh nghiệp không phải là tổng của các tài sản rời rạc, mà là một thực thể tạo dòng tiền.

2. Đối với thẩm định giá tài sản vô hình

Chuẩn mực kiểm soát chặt chẽ:

• Điều kiện ghi nhận tài sản vô hình;
• Khả năng tạo lợi ích kinh tế có thể định lượng;
• Tuổi đời kinh tế và rủi ro suy giảm giá trị.

Không phải mọi yếu tố “vô hình” đều đủ điều kiện để được thẩm định giá.

III. NHỮNG SAI LẦM PHỔ BIẾN KHI THẨM ĐỊNH GIÁ DOANH NGHIỆP

1. Nhầm lẫn đối tượng thẩm định giá

Biểu hiện thường gặp

• Không làm rõ đang thẩm định:
  • Doanh nghiệp,
  • Vốn chủ sở hữu,
  • Hay một lợi ích kinh tế cụ thể.
• Dùng chung khái niệm “giá trị doanh nghiệp” cho mọi trường hợp.

Tình huống hồ sơ thực tế

Báo cáo ghi “giá trị doanh nghiệp”, nhưng kết quả lại được sử dụng như giá trị vốn chủ sở hữu, không có điều chỉnh phù hợp.

Cách kiểm soát và phòng tránh

• Xác định rõ đối tượng thẩm định ngay từ đầu.
• Không sử dụng kết quả cho đối tượng khác với đối tượng đã xác định.

2. Định giá doanh nghiệp như tổng tài sản cộng lại

Biểu hiện thường gặp

• Trọng tâm nằm ở tài sản hữu hình;
• Ít phân tích mô hình kinh doanh và khả năng tạo dòng tiền.

Cách kiểm soát và phòng tránh

• Phân tích đầy đủ:
  • Mô hình kinh doanh;
  • Chuỗi tạo giá trị;
  • Lợi thế cạnh tranh (nếu có).
• Gắn giá trị tài sản với khả năng tạo lợi ích kinh tế.

Doanh nghiệp được mua vì dòng tiền tương lai, không phải vì sổ tài sản.

3. Không làm rõ giả định hoạt động liên tục

Biểu hiện thường gặp

• Áp dụng cách tiếp cận từ thu nhập cho doanh nghiệp:
  • Thua lỗ kéo dài,
  • Gặp rủi ro pháp lý,
  • Mất thị trường.

Tình huống hồ sơ thực tế

Doanh nghiệp mất khách hàng chính, nhưng hồ sơ vẫn dự báo dòng tiền ổn định nhiều năm.

Cách kiểm soát và phòng tránh

• Đánh giá rõ khả năng hoạt động liên tục.
• Nếu giả định không phù hợp:
  • Không áp dụng cách tiếp cận từ thu nhập;
  • Hoặc điều chỉnh phương pháp và giả định tương ứng.

IV. NHỮNG SAI LẦM PHỔ BIẾN KHI THẨM ĐỊNH GIÁ TÀI SẢN VÔ HÌNH

4. Nhận diện sai hoặc quá rộng đối tượng tài sản vô hình

Biểu hiện thường gặp

• Gộp thương hiệu, dữ liệu, mối quan hệ khách hàng thành “một tài sản”;
• Định giá cả những yếu tố không thể kiểm soát hoặc tách biệt.

Cách kiểm soát và phòng tránh

• Xác định rõ:
  • Tài sản vô hình cụ thể;
  • Quyền kiểm soát;
  • Khả năng tách biệt và định lượng.
• Không đưa vào thẩm định giá các yếu tố không chứng minh được lợi ích kinh tế.

5. Định giá tài sản vô hình dựa trên cảm tính

Biểu hiện thường gặp

• Giá trị cao vì “nổi tiếng”, “độc quyền”, “ý tưởng tốt”;
• Không chứng minh được dòng thu nhập hoặc lợi ích tránh được.

Cách kiểm soát và phòng tránh

• Giá trị phải gắn với:
  • Dòng thu nhập;
  • Chi phí tránh được;
  • Lợi ích kinh tế có thể định lượng.
• Không chấp nhận lập luận cảm tính.

6. Xác định sai tuổi đời kinh tế và rủi ro

Biểu hiện thường gặp

• Giả định tuổi đời vô hạn;
• Bỏ qua rủi ro công nghệ, thị hiếu, pháp lý.

Cách kiểm soát và phòng tránh

• Tuổi đời kinh tế phải phản ánh:
  • Chu kỳ công nghệ;
  • Mức độ cạnh tranh;
  • Điều kiện pháp lý.
• Không mặc định tuổi đời vô hạn nếu không có căn cứ vững chắc.

V. CHECKLIST KIỂM SOÁT THẨM ĐỊNH GIÁ DOANH NGHIỆP VÀ TÀI SẢN VÔ HÌNH

Checklist dành cho thẩm định viên

☐ Đã xác định rõ đối tượng thẩm định giá chưa?

☐ Giả định hoạt động liên tục có phù hợp không?

☐ Dòng tiền và giả định có căn cứ thực tế không?

☐ Tài sản vô hình có chứng minh được lợi ích kinh tế không?

Checklist dành cho doanh nghiệp thẩm định giá

☐ Có quy trình thẩm định giá doanh nghiệp và tài sản vô hình riêng biệt không?

☐ Có bước soát xét giả định và rủi ro không?

☐ Có yêu cầu phân tích độ nhạy đối với giả định trọng yếu không?

☐ Hồ sơ có đủ căn cứ để giải trình khi bị kiểm tra không?

VI. KẾT LUẬN 

Thẩm định giá doanh nghiệp và tài sản vô hình là bài kiểm tra thực chất nhất đối với tư duy thẩm định theo chuẩn mực mới. Sai lầm trong nhóm này thường không lộ ra ngay, nhưng khi bị soi lại, rủi ro pháp lý và uy tín là rất lớn.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2023), Luật Giá số 16/2023/QH15, được thông qua ngày 19/6/2023, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2024.
2. Bộ Tài chính (2024), Thông tư số 30/2024/TT-BTC ngày 16/5/2024 ban hành Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về: Quy tắc đạo đức nghề nghiệp thẩm định giá; Phạm vi công việc thẩm định giá; Cơ sở giá trị thẩm định giá; Hồ sơ thẩm định giá.
3. Bộ Tài chính (2024), Thông tư số 31/2024/TT-BTC ngày 16/5/2024 ban hành Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về Thu thập và phân tích thông tin về tài sản thẩm định giá.
4. Bộ Tài chính (2024), Thông tư số 32/2024/TT-BTC ngày 16/5/2024 ban hành Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về: Cách tiếp cận từ thị trường; Cách tiếp cận từ chi phí; Cách tiếp cận từ thu nhập.
5. Bộ Tài chính (2024), Thông tư số 36/2024/TT-BTC ngày 16/5/2024 ban hành Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về Thẩm định giá doanh nghiệp.
6. Bộ Tài chính (2024), Thông tư số 37/2024/TT-BTC ngày 16/5/2024 ban hành Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về Thẩm định giá tài sản vô hình.
7. Bộ Tài chính (2024), Thông tư số 42/2024/TT-BTC ngày 16/5/2024 ban hành Chuẩn mực thẩm định giá Việt Nam về Thẩm định giá bất động sản.
8. International Valuation Standards Council (IVSC) (2022), International Valuation Standards (IVS) – tài liệu tham khảo đối chiếu thông lệ quốc tế phục vụ đào tạo và thực hành thẩm định giá.